Euskara, jatorria, klasea. Intersekzionalitatea ikasten ari gara

Izenburu hori du duela aste gutxi Argia aldizkarian argitaratu zidaten artikuluak (Larrun 264, «Euskara, ateak zabaltzeko», Onintza Iruretak koordinatua, 2021-6-27). Hemen klikatuz ikus daiteke, argitalpenaren erdialdean gutxi gora-behera. Artikulua jarraian kopiatzen dut, eta nire akats bat zuzentzeko aprobetxatzen dut. Larrun osoa irakurtzea merezi du; benetan da interesgarria.

(Pixabay)

Azken urteotan, intersekzionalitatea zer den ikasten ari gara feminismoaren eskutik, eta beraz, baita pribilejioak zer diren ere: pertsonok talde jakin baten partaide izateagatik dauzkagun abantailak, beste batzuekin alderatuta. Askotan pribilegio horiek ez dira aukeratu edo bilatu; maiz talde jakin batean jaiotzeagatik izaten dira, ez dira “irabazi” edo lortu. Terminoa erabiltzen da ekitate sozialaren falta seinalatzeko.

Ikasten ari gara baita ere gure gizartean pribilegiatuen zerrenda egiten: gizonak, zuriak, paioak, klase ertaineko eta altukoak, autoktonoak, heterosexualak, ikasketadunak, elbarriak ez direnak, zaharrak ez direnak, erlijio hegemonikoan heziak, hizkuntza hegemonikoan bizi nahi dutenak… Irakurlea ibiliko da orain –akaso– bere pribilegioen ondoan ixa bat zirriborratzen, eta gerta daiteke zerrendako puntu bat soilik markarik gabe uztea (azkena?), ala bi edo hiru agian eta ez gehiago…

Ikasten ari gara, halaber, opresioak gainjartzen direnean ez dela diskriminazio “bikoitza” edo “hirukoitza” gertatzen, diskriminazioak ez baitira “batzen”, eta gainjartze horren ondorioz pairatzen diren egoerak kualitatiboki desberdinak direla. Intersekzionalitateak arreta jartzen du horretan: nola diskriminazio desberdinek eragiten duten pertsona batengan aldi berean gertatzen direnean. Emakume etorkin eta pobre batek indarkeria matxista pairatzen badu, kasu, nekez ahal izango du komisaldegian salaketa bat jarri edo irtenbide instituzionalak eskuratu.

Kontziente egiten ari gara, bestalde, denok garela pribilegioen eta subalternitateen gurutzaketa: nekez izango da pertsona bat pribilegiatua edo subalternoa arlo guztietan (batzuk oso hurbil egon arren, mutur batean zein bestean). Eta aldi berean, arlo bakar batean konplexitate handiagoa dago begi-kolpe batean hautematen dena baino. Intersekzionalitatearen ikuspegitik testuingurua da gako garrantzitsu bat, eta testuinguruak konplexuak direla badakigu.

Euskaraz bizi nahi dugunok (ez euskaldunok, erne) gure subalternitatearen kontzientzia badugu, eta hegemoniaren aurrean jarrera eta jokaera aldarrikatzaileak eta proaktiboak garatzen ditugu. Ondorioen artean badago hizkuntza ezagutzen dutenen kopurua igotzen joan dela eskolari esker, nahiz eta erabiltzaileen edo euskaraz bizi direnen kopurua ez da erritmo berean hazi.

Aldi berean azken bi hamarkadetan gertatutako immigrazioaren fenomenoak bertako egoera linguistikoaren desoreka nabarmenago utzi du, eta baita aldez aurretik zeuden zailtasunak eta erronkak ere.

Hego Euskal Herriaz arituko naiz eta eremu euskaldun batean kokatuko naiz. Etorri diren pertsona heldu ugarik gaztelaniaz badakite (hainbat Hegoamerikatik etorri dira), eta beste batzuk gaztelania ikasten ari dira nagusiki, hizkuntza hegemonikoa delako. Euskaraz bizi nahi duenak, bere aldetik, subalternitatea sentitzen du tabernan edo supermerkatuan atenditzen dion langilea gaztelaniaz aritzen zaionean.

Eta aldi berean kanpotik etorri diren pertsona horiek sentitzen dira desabantailan hainbat eremutan gure gizartean: etxebizitza alokatzeko zailtasunak dituzte, prekarizazio handia, soldata baxuak, ordutegi luzeak… Agian taberna edo supermerkatu horretan bertan, langile moduan. Eta agian baita espazio horietan ere non herritar autoktonoek ez duten gaztelania erabiltzen, nahiz eta, jakina denez, denek gaztelaniaz dakiten. Euskara, espazio horietan, autoktono zuri eta sozialki hobeto kokatuen hizkuntzatzat jo dezakete, eta horren erabilera eragozpentzat haiek informazioa lortzeko eta are espazioetan parte hartzeko. Tabernako zerbitzaria, tabernan euskal hiztunari subalternitatea sentiarazi diona, subalterno sentituko da, adibidez, eskolako gurasoen elkartean, non bilerak euskaraz egiten diren. Bertan, minorizatuta sentitu daiteke bera.

Eskolak, bide batez, ekosistema interesgarriak dira intersekzionalitate linguistikoari dagokionez. Euskal Autonomi Erkidego diglosiko honetan, D eredua da eredu hedatuena, eta bertan familia euskaldunengandik ez datozen umeak dira hain zuzen desabantailan daudenak eta ez alderantziz, eskolako hizkuntzaren ezagutzarekin lotuta haien abiapuntua zein den kontuan harturik. D ereduan –D eredu publikoan– daude etorkinen seme-alaba gehien-gehienak eta baliabide gutxiko familien seme-alaba gehien-gehienak; eta familia erdaldunen seme-alabak dira nagusiki. (Noizbait estimatuko da ikastetxe horiek ere gizarteari eta euskarari egiten dioten ekarpen izugarria). Baina ikasle horientzat guztientzat euskara ikastea ez da beste subalternitate batera eramango dituen bide bat, euskara sozialki minorizatuta egon arren, guztiz kontrakoa baizik: etorkizunean gizarte honetan aukera guztiak izateko modu bakarra da ume eta gazte horientzat. Guraso autoktono ez euskaldunek badakite hori, bizi diren gizartearen gakoak ezagutzen dituztelako; eta atzerritarrek?

Arnasguneen babesa zentrala da. Eta arnasguneak ez diren eremuetan euskara zaintzea ere bai. Eta elkarbizitza ere zentrala da. Gurutzaketa horretan, moduak bilatu eta aurkitu behar ditugu komunikazioa eta parte-hartzea bultzatzeko, norberaren eta besteen desabantailak eta abantailak oso kontuan hartuta. Informazioa partekatzea, elkarrizketa garatzea, baliabideak eta irtenbide berriak bilatzea… dira hurrengo urteotan urratu beharko ditugun bideak.

Langile atzerritar edota arrazializatuen seme-alabak euskaldunak izango dira, beste ume guztiak bezala, eskola delako euskaldunak egiteko makina nagusia. Baliteke, ondoren, haietako batzuek ere euskaraz bizi nahi izatea. Eta hori gertatuko da, hein handi batean, euskara zerbait propio moduan eskuratzen badute, eta ez autoktono zuri eta sozialki hobeto kotatutako familia batzuen seme-alaben ezaugarri baten gisa. Eta ikasketak bukatutakoan, atzerritarren seme-alabek ere euskal gizartean bizitza baldintza duinak aurkitzea lagungarria izango litzatekeelakoan nago.

Intersekzionalitatea ikasten ari gara, eta ez soilik modu teorikoan. Ez dago beste biderik.

Esta entrada fue publicada en anitzak y etiquetada , . Guarda el enlace permanente.

6 respuestas a Euskara, jatorria, klasea. Intersekzionalitatea ikasten ari gara

  1. Urtzi Reguero dijo:

    Puntu askotan bat etor naiteke, baina zalantza sortzen zait ideia honekin: “Euskaraz bizi nahi dugunok (ez euskaldunok, erne) gure subalternitatearen kontzientzia badugu”.

    Saiatuko naiz arrazoitzen nire zalantza.

    Hego Euskal Herrian pertsona arrazializatu bat edo etorkin bat senti daiteke subalterno, dela beste hizkuntza bat hitz egiten duelako, dela beste erlijio bat duelako, dela kultura desberdina duelako, eta pertsona horrek ezin du aukeratu. Hau da tokiko kultura eta hizkuntza hegemonikoa onartu eta bere eginda ere, beti izango da atzerritarra, eta bertakoek beti hartuko dute kanpotartzat (“hemengotu” bada ere). Areago, hemengo hizkuntza ikasten ez badu, lanpostu duina lortzea kostako zaio.

    Euskaraz bizi nahi duenaren kasua desberdina iruditzen zait. Bere herria eleaniztuna da, gehiago edo gutxiago bi hizkuntza (euskara eta gaztelania Hego EHn) hitz egiten dira, baina berak erabaki du hizkuntza bakar batean bizi nahi duela, bestea ere jakin ondo dakien arren. Kasu horretan ez geundeke pribilegio baten aurrean? Alegia, bi hizkuntzatan bizi ahal izanda, batean egitea ez da pribilegio bat nahi izatea?

  2. abarquin dijo:

    Kaixo, Urtzi. Zer pentsaturik eman didazu.

    Hizkuntza minorizatu batean bizitzeak subalternitatea ekartzen du, zalantzarik ez. Izan ere, euskaraz bizi nahi duen horrek zenbat aldiz aurkituko duen horretarako zailtasuna, ohetik altxatu bezain pronto baita ingurune euskaldunetan ere. Korrontearen kontra aritzea eta esfortzua da aukeraketa hori, pribilegioa baino. Orokorrean, diot.

    Baina hamaika ñabardura txiki-handi daude, noski. Gure kasuan, elebidunak gara, eta hizkuntza hegemonikoa ere badakigu. Hizkuntza minorizatuan bizi “nahi” izateak edo aukeraketa hori egiteak ez du esan nahi hizkuntza hegemonikoaren atea itxita dagoenik. Eta errenta aitorpena egiterakoan adibidez, batzuek irekitzen dute. Edo denda batean, dendariak ez badaki euskaraz. Askotan, alegia. Beste batzuek, berriz, ezin dute horrela jokatu, hegemonikoa ez dakitelako. Pasa den hilean etorri zen pakistandar baten kasua da, adibidez. Horrek nahiko luke gaztelaniaz moldatu eta, agian, baita euskaraz ere, baina ateak itxita dauzka momentuz.

    Gure artean, baina, pertsona heldu gehienek hegemonikoa dakite soilik oraindik orain, eta nahiko eroso bizi dira orokorrean. Eta nahiko lukete erosotasun hori erabatekoa izatea eta euskaraz bizitzen ahalegintzen den hori gaztelaniara pasatzea haiek aurrean dauden une oro; eta nagusikeriatzat hartzen dute horrela ez jokatzea. Eta agian euskaraz aritzen jarraitzeari pribilegioa deituko diote. “Enpatia soziolinguistikoa” garatu gabe daukatela esango nuke. Nire ustez, ez-euskaldunei enpatia hori garatzen laguntzea helburu interesgarria izango litzateke. Baita etorri berri den pakistandarrari ere; baina, aldi berean, euskaraz bizi denak horrekin enpatia berbera garatu beharko luke eta baliabideak eskaini bere desabantaila linguistikori (besteak beste) aurre egiteko.

    Zer dakit nik. Bi hizkuntza jakitea (euskara eta gaztelania Hego Euskal Herrian) abantaila da eta, adibidez, gaur egun EAEko eskoletara joaten diren ia ume eta gazte guztiek badaukate abantaila hori. Euskaraz bizitzen ahalegintzea beste kontu bat da, eta ez nuke esango pribilegio bat denik orokorrean. Aipatutako ume eta gazteen artean, askok ez dute aukeratzen, dakigunez. Guraso erdaldun ez euskaldunek (gure gizartean gehienek) seme-alabak D eredura bidaltzen dituzte, haientzat abantaila hori ere nahi dutelako. Baina esango nuke askori ez zaiela inporta beren umeak euskaraz bizitzea; hori ez da beren helburu bat. Areago, batzuk agian apur bat moskeatuko lirateke umeek hautu hori egingo balute. Jakitea bai, erabiltzea ez da behar.

    Uste dut liatu naizela 🙂 Ondo izan!

  3. Urtzi Reguero dijo:

    Mila esker erantzunagatik, Amelia.

    Egia da gaiak zer pentsatua ematen duela eta ondo asko ulertu dut esan nahi didazuna. Gakoa, nik uste, aipatzen duzun ñabarduna txiki-handi horietan eta (bi noranzko dituen) enpatian oinarritzen dela.

    Jarraituko dugu pentsatzen eta ea eztabaidarako aukera gehiago sortzen diren.
    Ondo izan!

    • Asier Etxenike dijo:

      Eztabaida konplexua zalantzarik gabe. Eta nire kasuan migratuen errealitatea, bizipenak eta iritziak ez ditut behar beste ezagutzen. Horregatik euskaldunon ikuspuntu eta portaeretatik joko dut gehiago.

      Sentsazioa dut gai hauen bueltan euskaldunok eztabaidatzen dugunean, posizioa oso zehatz batetik egiten dugula, gutxiagotu posiziotik hain zuzen. Eta posizio horretatik oso barneratua dugula eskema bat, hiztun hegemonikoen eskema: gaztelania/frantsesa inklusiorako hizkuntza da eta euskara baztertzailea eta hari horretatik segituan euskara/euskal hiztuna pribilegioekin lotzen dugu.

      Baina Larrunen bertan Paul Ianok, Luciana Alfarok eta Laura Penagosek esaten diguten bezala, jarrera horrekin, euskara ez dakienari gaztelaniaz egiten badiogu beti, euskara soilik euskaltegietara mugatuz, ez al ditugu beraiek baztertzen? Euskararen mundua ukatzen? Esanez, euskara, euskal mundua, euskal hiztunon komunitatea ez da zuentzat?

      Zergatik Pakistandar bati gaztelaniaz egitea euskaraz egitea baino hobea, inklusibiagoa da? Edo guraso elkarte batean euskaraz egitea baztertzailetzat jo dezakegu, baina ez gaztelaniaz egitea?

      Ez dut esaten hemen horrelako baieztapenik egin direnik. Nik neuk ere ez ditut gauzak batere argi, konsziente naiz guk ere euskaratik inklusio bideak pentsatu, asmatu, sortu… behar ditugula. Kontua ez dela euskaraz egin eta «besteak» egokitu daitezela. Horregatik galdera formatoa erabiltzen dut, eztabaida eraikitzailea izateko eta sakontzeko asmoz eta edozein kasutan, Amelia, diozun moduan enpatia soziolinguistiko gehiago behar dugu alde guztietatik. Aldi berean, esandakoa, uste dut euskal hiztunok gure burua ere aztertu behar dugula ikuspuntu horretatik. Alegia, hiztun hegemonikoaren begiradatik aldendu, gure burua eta portaerak ikuspuntu horretatik aztertzeari utzi eta beste buelta bat eman beharra diogula, euskara hizkuntz komuna izatea nahi badugu, edo behintzat horretarako aukera zabaldu nahi badugu.

      • abarquin dijo:

        Asier, komentatzeko gauza gutxi daukat; ados nago esaten duzunarekin.

        Uste dut euskal hiztunok ez dugula modu berean erreakzionatzen testuinguru soziolinguistiko guztietan. Gasteizen etorkinekin gaztelania erabiltzeko joera nabarmenagoa egon daiteke (“inklusiboagoa” delakoan, foro gehienetan minorian sentitzen garelako…) ingurune euskaldunetan baino. Arnasgunea den herri batean gaztelania erabiltzeko erresistentzia handiagoa egon daiteke (jarrera defentsibo moduan, euskal hizkuntzak gehiengoa direlako, jabetuago daudelako…), nahiz eta kasu batzuetan gaztelaniak zubiarena egin dezakeen. Interesgarria da aztertzea zer egiten dugun testuinguru bakoitzean eta zein diren ondorioak euskararentzat.

        Euskara hegemonikoa (modu prekarioan, badakigu) den ingurunetan, nola jokatzen dugu beste gutxiengo linguistikoekin? Ziur aski, ez genuke jokatu nahi hizkuntza hegemonikoek gurekin egiten duten bezala, ezta “autodefentsaren” izenean. Elkarbizitza linguistikorako bideak bilatu beharko ditugu (eta horrek ez du esan nahi gaztelaniara automatikoki pasatzea, noski). Zaldibian esperientzia interesgarri bat jarri da abian, eskola ardatz hartuta, eta datorren ikasturtean bete-betean egongo da martxan. Asmoa da euskara eta kulturartekotasuna uztartzeko moduak bilatzea eta probatzea. Ea zer ikasten dugun. “Immigrazioa eta euskara” binomioa kudeatzea ez da etorkizuneko erronka, gaurkoa baizik, eta zorionez, arlo horretan etikoa dena estrategikoa ere bada. Edo hori iruditzen zait niri. Euskararekiko enpatia linguistikoa lortzeko bide eraginkorra izan daiteke aipatutako modu horiek bilatzea, eta enpatia hori garrantzitsua da etorkinen seme-alabak euskal hiztunak izateari begira (faktore bakarra ez da, jakina).

        Eskerrik asko oharrarengatik, Asier!

  4. Pingback: Intersekzionalitatea, etorkinak, euskaldunak eta pribilegiatuak • ZUZEU

Deja una respuesta

Introduce tus datos o haz clic en un icono para iniciar sesión:

Logo de WordPress.com

Estás comentando usando tu cuenta de WordPress.com. Salir /  Cambiar )

Imagen de Twitter

Estás comentando usando tu cuenta de Twitter. Salir /  Cambiar )

Foto de Facebook

Estás comentando usando tu cuenta de Facebook. Salir /  Cambiar )

Conectando a %s